Artikelen WOII

Welthauptstadt Germania

Mensen die zich interesseren voor de geschiedenis van Europa in de 20e eeuw kunnen hun hart ophalen tijdens een bezoek aan de Duitse hoofdstad Berlijn. Deze stad ademt (moderne) geschiedenis. Over bijna elke straat valt wel een interessant historisch feit te noemen. Vooral de Tweede Wereldoorlog heeft een immense invloed gehad op Berlijn. Boudewijn de Groot zong over Berlijn eens: De stad die eeuwig door de oorlog wordt verteerd. Daar heeft hij gelijk in, Berlijn had er, net als vele andere Duitse steden, zonder de bombardementen van de geallieerden heel anders uitgezien. Er is in totaal 68.000 ton aan bommen op Berlijn gevallen, de stad was zwaar beschadigd en 35.000 mensen lieten het leven 1Maik Kopleck en Adelheid Korpp, Past finder Berlin. Historical city guidebooks, 39. Hoewel er, vooral in het westelijk deel van de stad, nog behoorlijk veel gebouwen gered zijn en na de oorlog weer opgeknapt , heeft de oorlog een enorm spoor van vernieling achtergelaten. Maar ook zonder de bombardementen had Berlijn er vandaag de dag vermoedelijk heel anders uitgezien, dan in bijvoorbeeld de roerige jaren twintig van de vorige eeuw. Natuurlijk geldt dit voor meer wereldsteden, maar voor Berlijn is er een speciale reden. Adolf Hitler wilde de stad namelijk veranderen in Welthauptstadt Germania. In dit artikel vertellen we meer over dit megalomane plan.

Eerste schetsen

Eigenlijk hield Hitler helemaal niet van (het in zijn ogen rode en te anarchitische) Berlijn. Maar hij vond na de machtsovername (1933) toch dat Berlijn de hoofdstad van de wereld zou moeten worden. Om dienst te doen als Welthauptstadt, moest Berlijn herbouwd worden. Hitler wees Albert Speer aan om dit project op zich te nemen, Na het overlijden van Paul Ludwig Troost, had Speer de rol van lievelingsarchitect van de Führer overgenomen 2W. Melching, Hitler: opkomst en ondergang van een Duits politicus (Amsterdam 2013) 109. Speer was al lange tijd gefascineerd door de politicus Hitler, al in 1930 woonde hij een toespraak bij in het Berlijnse Hasenheide en trad in 1931 toe tot de NSDAP. In 1933 kreeg hij van propagandaminister Goebbels de opdracht om het Ministerie voor Volksvoorlichting en Propaganda in Berlijn te (ver)bouwen 3J. Bernlef, Siet Zuijderland en J. Bernlef, Albert Speer, de ruïnebouwer (Herz. en uitgebr.
uitg.; Amsterdam 2013)
. Architectuur vormde het verbindende element tussen Hitler en Speer. In de tijd dat Hitler gevangen zat, na zijn mislukte staatsgreep (Hitlerputsch) in 1923, maakte Hitler schetsen van enorme triomfbogen en koepelgebouwen. Deze schetsen – ooit omschreven als `brutaliteit in steen ́- zou hij later vol trots aan Speer laten zien. Voor de beide heren ging het om groot, groter, grootst. Het moest architectuur voor de eeuwigheid worden.

Speer en Hitler

Van 1933 tot het begin van de oorlog werkt Albert Speer steeds intensiever samen met de machthebbers. Zo ontwerpt hij het paradeterrein en de tribunes van het Zeppelinveld in Nürnberg, waar de jaarlijkse partijdagen van de NSDAP plaatsvonden. In 1938 volgt de tot dan toe belangrijkste opdracht voor Speer; de bouw van de Neue Reichskanzlei aan de Voßstrasse in Berlijn. Hitler is zeer onder de indruk van het gebouw, en de strakke planning van de bouw 4Ibidem. Na de bouw van Neue Reichskanzlei worden ook de plannen voor Germania verder uitgewerkt. Eigenlijk was het Speer die de naam Germania gaf aan de door hem ontworpen maquette van het nieuwe Berlijn. Hitler en Speer gingen steeds intensiever samenwerken. De eerste stelde een ongelimiteerd budget beschikbaar voor het project en gaf ‘zijn architect’ de opdracht het te realiseren.

Noord-Zuid-As

Maar wat waren nou precies de plannen van Hitler en Speer met Berlijn? Als hoofdstad van de wereld moest Berlijn een stad worden als geen ander. Het kernpunt voor dit idee vormde de zogenaamde Nord-Süd-Achse, ook wel Prachtstraße genoemd. Deze allee zou vijf kilometer lang worden, en ruim 120 meter breed. Alle gebouwen van Staat, Partei en Wehrmacht zouden een plek vinden aan de allee. De as moest van de nog te bouwen Südbahnhof naar de eveneens nog te bouwen Große Halle lopen. Halverwege zou er onder andere een 117 meter hoge triomfboog komen te staan 5H. van Capelle en A. P. van de Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945 , 120-123. Voor wie Berlijn een beetje kent, de allee zou in de huidige situatie globaal vanaf het station Südkreuz naar de Reichstag moeten lopen. Met een beetje fantasie kan je zeggen dat het huidige verloop van de S2, een(deels) bovengrondse metrolijn in Berlijn, ongeveer gelijk is aan de
geplande Noord-Zuid-As. Om een goede indruk te krijgen van het precieze verloop van de as, is bij een bezoek aan Berlijn een aanrader om het zogeheten Schwerbelastungskörper te bezoeken. Vanaf de uitkijktoren aldaar krijgt met een goede impressie. Dit Schwerbelastungskörper is overigens als test gebouwd, om te kijken of de bodem van Berlijn wel zulke grote zware gebouwen zou kunnen dragen 6Justin Pollard, ‘The eccentric engineer: “Germania” and Hitler’s Impossible City’ (zp
2019)
.

Große Halle

Het zou voor een artikel te ver voeren om alle geplande gebouwen van Germania in detail te beschrijven. Daarom concentreren we ons op het meest megalomane van allemaal; de Große Halle. Deze grote ‘hal’ zou aan de noordkant van de Noord-Zuid-As komen te staan. Het immense gebouw zou vooral voor redevoeringen gebruikt moeten worden en plaats bieden aan liefst 180.000 tot 200.000 mensen! 7Capelle en Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945, 120-123. De afmetingen zouden dan ook absurd worden. Het idee was om het gebouw 320 meter hoog te laten worden, dat is bijna drie keer de Domtoren in Utrecht. Het gebouw zou zestien (!) keer zo groot moeten worden als de Sint-Pieter in Rome. 8Bernlef, Zuijderland en Bernlef, Albert Speer, de ruïnebouwer Het gebouw zou daarmee zo groot zijn dat, bij grote bezoekersaantallen, zich in de koepel condenswolken zouden kunnen vormen. 9Melching, Hitler, 109 Er bestaat een foto, te vinden in het boek Past finder Berlin 1933-1945 , waarin de maquette van de Große Halle wordt vergeleken met de Brandenburger Tor. De, al best imposante Brandenburger Tor, valt totaal in het niet naast de Große Halle.

Oost-West-As

Naast de beschreven Noord-Zuid-As zou er ook een Oost-West-As komen. Deze was veel makkelijker te realiseren, omdat er al grote brede straten in die richting liepen. De Oost- West-As zou vanaf de Brandenburger Tor, waar deze de Noord-Zuid-As zou kruisen, in westelijke richting moeten lopen, via de speciaal verplaatste Sieggessäule, naar de toenmalige Adolf-Hitler-Platz (nu Theodor-Heuß-Platz). Voor deze as moest `slechts de straat wat verbreed worden –hiervoor moesten wel huizen gesloopt worden- en een paar kleine andere aanpassingen gedaan worden. De Oost-West-As bestaat nog altijd. Ook bij het realiseren van deze allee was Speer betrokken. Hij was bijvoorbeeld de gene die de lantaarns, die er tot op de dag van vandaag nog staan, heeft ontworpen. De lantaarns mochten het uitzicht niet bederven en tegelijkertijd voldoende licht geven. De eerste prototypes van de lantaarn werden overigens in de tuin van de Reichskanzlei neergezet 10Capelle en Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945, 120-123 en zijn vandaag nog aan de Straße des 17. Juni (deel van de Ost-West-Achse)
te vinden. De opening van de Oost-West-As in 1949 viel samen met de grootste parade in de geschiedenis van het Derde Rijk. 11Ibidem

De oorlog en de enorme kosten die deze met zich meebracht, heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat de plannen nooit voltooid zijn. Welthauptstadt Germania zou voor Hitler de bekroning op zijn rijk geweest moeten zijn. Later in de geschiedenis is te zien dat meer alleenheersers vaak megalomane plannen hebben met de hoofdsteden, zoals bijvoorbeeld het paleis van Nicolae Ceaușescu in Boekarest of de brede boulevard Avinguda 9. Julio in Buenos Aires. De dictatuur die aan Germania verbonden geweest zou zijn, was afschuwelijk. Maar toch zijn er veel mensen die deze stad weleens in het echt hadden willen zien.

Bronnen   [ + ]

1. Maik Kopleck en Adelheid Korpp, Past finder Berlin. Historical city guidebooks, 39
2. W. Melching, Hitler: opkomst en ondergang van een Duits politicus (Amsterdam 2013) 109
3. J. Bernlef, Siet Zuijderland en J. Bernlef, Albert Speer, de ruïnebouwer (Herz. en uitgebr.
uitg.; Amsterdam 2013)
4. Ibidem
5. H. van Capelle en A. P. van de Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945 , 120-123
6. Justin Pollard, ‘The eccentric engineer: “Germania” and Hitler’s Impossible City’ (zp
2019)
7. Capelle en Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945, 120-123
8. Bernlef, Zuijderland en Bernlef, Albert Speer, de ruïnebouwer
9. Melching, Hitler, 109
10. Capelle en Bovenkamp, Hitlers Berlijn, 1933-1945, 120-123
11. Ibidem

Dit vind je misschien ook leuk...