Artikelen Middeleeuwen Oudheid

Het Byzantijnse rijk

Enorme standbeelden kijken uit over de overvolle straten. Wagenrennen is als het moderne voetbal. Honderden supporters, behorende tot een van de vier groepen, raken slaags nadat hun geliefde team heeft gereden. Muren waar geen generaal van durfde te dromen om ze in te nemen, maar in de vierde kruistocht breken en plunderen troepen in de naam van de paus de stad binnen. Natuurlijk mag men de grootste koepelkerk, die de middeleeuwen heeft gezien voor een lange tijd, niet vergeten. Constantinopel, een stadsnaam die vele toch wel herkennen. 1Jonathan Harris, Constantinople: capital of Byzantium (London 2009). Maar zodra je probeert uit te leggen waar Constantinopel nou precies de hoofdstad van is, wordt het verhaal een stuk ingewikkelder. Want wie zijn nou die Byzantijnen? Om een beeld te krijgen wordt in dit artikel de geschiedenis van het Byzantijnse rijk in het kort beschreven. In latere artikelen zullen we inzoomen op de volgende onderwerpen; terugverovering van het westen, wagenspelen, keizerschap en de vierde kruistocht. 

De fundamenten voor het Byzantijnse rijk werden gelegd door een Romeinse keizer, genaamd Constantijn de eerste. Na een reeks bloederige oorlogen wist hij het Romeinse rijk te herenigen en verplaatste hij de hoofdstad. Het oude Rome was een overvolle stad geworden. Constantijn zocht een nieuwe stad, die hij van de grond af kon bouwen. Een stad die dichterbij de aartsrivaal van het Romeinse rijk lag, het Sassanidsche rijk. De locatie voor dit plan vond hij op de plek waar huidig Istanbul ligt. Deze stad zou naar hem vernoemd worden, Constantinopel. 2Judith Herrin en Karin Schuitemaker, Byzantium: het verrassende leven van een middeleeuws rijk (Amsterdam 2009).  De stad groeide uit tot een cultureel en economisch centrum. Gelegen op de grens van Europa en Azië lag de stad perfect voor handel met zowel het oosten als het westen. Beelden, tempels en andere culturele gebouwen werden aan de Christelijke god toegewijd. Maar ook de oude Griekse helden, sage en taal kregen een speciale plaats in de stad. Net zoals elke Romeinse stad, werd de stad voorzien van een aquaduct, amfitheater en een wagenrenbaan. 3Harris, Constantinople.

Tijdens de volksverhuizing werd de west Romeinse keizer afgezet en bleef alleen het oostelijk deel van het Romeinse rijk bestaan. Anders dan het westelijke gedeelte, werd het oosten minder binnengevallen. Daarnaast was het oosten rijker en beter georganiseerd. In een reeks van grote veroveringen probeerde het oostelijk Romeinse rijk delen van het westen terug te veroveren. Zo werden grote delen van noord Afrika en Italië terugveroverd. 4Herrin en Schuitemaker, Byzantium. Een overwinning voor het oosten die niet lang gevierd zou worden. De aanhoudende oorlog met het Sassanidische rijk, invallen van de Bulgaren en een grote plaag zorgde ervoor dat de oost Romeinen hun droom om het oude rijk weer op te bouwen, moesten laten varen. Binnenlandse rivaliteiten verzwakte het rijk verder. Een tijd van verval werd ingeluid. Een harde klap kwam toen de Seltsjoeken vanuit het Midden-Oosten binnenvielen. 5Joachim Telgenbücher, ed., Byzanz: 330-1453 n. Chr. GEO Epoche Nr. 78 (Hamburg 2016). Een dreiging die ervoor zorgde dat de Byzantijnse keizer een brief schreef naar de paus en vroeg om hulp. Een beroemde brief, dat ervoor zorgde dat de kruistochten uit geroepen werden. 6Herrin en Schuitemaker, Byzantium.   

Constantinopel was nog steeds een van de grootste handelscentra van de wereld. De zijderoute vond haar weg via de havens van deze stad. 7Telgenbücher, Byzanz. Allerlei Italiaanse handelaren vestigde zich binnen de muren van deze stad in speciale wijken. Vanuit steden zoals Venetië, Genua en Pisa kochten de handelaren allerlei luxegoederen vanuit het oosten in en verkochten deze weer de westerse goederen. Door belasting te vragen op het verkopen van goederen op de markten van de stad verdienden de bevolking van Constantinopel bakken vol geld. 8Harris, Constantinople. Dit alles werd abrupt verbroken toen een leger kruisvaarders de stad plunderde. De kruisvaarders konden de boten in Venetië niet betalen om naar het heilige land te gaan. Een afgezette Byzantijnse keizer beloofde grote schatten in ruil om hem te helpen weer op de troon te komen. Zogezegd, zo gedaan. De keizer werd weer terug op de troon gezet, maar van de beloofde schat was niets te vinden. Dit zorgde ervoor dat de kruisvaarders de schat zelf kwamen halen en plunderde de stad die ze net voor deze keizer veroverd hadden. De kruisvaarders behielden voor een tijd een groot deel van het Byzantijnse rijk, tot ze uiteindelijk door de Byzantijnen zelf werden verslagen. 9Herrin en Schuitemaker, Byzantium.

Van het grondgebied dat het Byzantijnse rijk ooit in handen had gehad, was nog maar weinig over. Deel voor deel werd het veroverd door nieuwe opkomende rijken. Uiteindelijk maakte de Ottomaanse leider Mehmet II een einde aan dit ooit machtige rijk. 10Telgenbücher, Byzanz. In 1453 braken de kanonnen door de oude muren. Constantinopel zou na die dag omgevormd worden naar het huidige Istanbul. Een schokkende gebeurtenis, die invloed had op de wereldhandel. Die invloed was zo groot, dat historici een verband zien tussen de val van Constantinopel en de ontdekkingsreizen. 11Harris, Constantinople.

Vandaag de dag zijn de restanten van het Byzantijnse rijk terug te vinden in Istanbul. Oude muren liggen verstopt achter de huizen en de Hagia Sofia is een van de belangrijkste bouwwerken van huidig Turkije geworden. Byzantijnse kunst en wetenschap hebben bijgedragen geleverd aan de ontwikkeling van Europa. 

Bronnen   [ + ]

1. Jonathan Harris, Constantinople: capital of Byzantium (London 2009).
2. Judith Herrin en Karin Schuitemaker, Byzantium: het verrassende leven van een middeleeuws rijk (Amsterdam 2009).
3. Harris, Constantinople.
4. Herrin en Schuitemaker, Byzantium.
5. Joachim Telgenbücher, ed., Byzanz: 330-1453 n. Chr. GEO Epoche Nr. 78 (Hamburg 2016).
6. Herrin en Schuitemaker, Byzantium.
7. Telgenbücher, Byzanz.
8. Harris, Constantinople.
9. Herrin en Schuitemaker, Byzantium.
10. Telgenbücher, Byzanz.
11. Harris, Constantinople.

Dit vind je misschien ook leuk...