Bundesarchiv_Bild_175-14676,_Leipzig,_Reichsgericht,_russischer_Panzer
Artikelen Modern

17. Juni

Veel mensen zullen weleens gehoord hebben van de Praagse Lente of van de Hongaarse opstand. Deze vormen van rebellie tegen het regime in Oost-Europeese landen na de Tweede Wereldoorlog worden veelvuldig behandeld in de geschiedenisles op school en komen regelmatig naar voren in documentaires. Er is echter nog een opstand geweest in een ander Oost-Europees land in dezelfde tijdsperiode, namelijk in de DDR. Deze vond plaats in juni 1953. Vaak komt de datum 17 juni naar voren als er over deze opstand gesproken wordt. Deze dag was dan ook het ´hoogtepunt´ van de rebellie. Omdat die datum deze week precies 66 jaar geleden is, blikken wij bij Old News vandaag terug op deze zogenaamde Arbeiteraufstand.

Eerst is het belangrijk om te kijken naar de achtergrond van deze opstand. Een opstand ontstond vaak namelijk niet uit het niets, er is vaak een langere aanloop. Was dit bij de Arbeiteraufstand ook het geval?

Het antwoord daarop is ja. Sinds het einde van de jaren veertig van de twintigste eeuw werd de economische voor arbeiders steeds slechter. Dit kwam door bepaalde beslissingen die door de regering van de DDR genomen werden. Men wilde namelijk de industrialisatie versnellen. Dit zorgde voor een enorme druk op een al zwakke economie. Als gevolg van kapitaalschaarste wilde de regering de arbeidsproductiviteit verhogen en de consumptie juist verlagen. Daarom werden veel producten, bijvoorbeeld vlees suiker en steenkool, gerantsoeneerd, waardoor er maar een bepaald aantal producten per persoon beschikbaar was. Als gevolg van deze rantsoenering daalde de consumptie flink. Omdat ook de burgerlijke vrijheden ingeperkt werden en de werkweek verlengt, ging de situatie van de arbeiders achteruit. 1Gareth Dale, ‘“Like wildfire?” The East German uprising.’

In de loop van de jaren nam de SED, de regeringspartij in de DDR, nog tal van economische maatregelen waardoor de situatie van de arbeider, en de mensen in het algemeen er niet op vooruit ging. Deze maatregelen en de gevolgen daarvan zijn te complex en economisch van aard om in dit artikel uit te leggen, maar voor de mensen die hier in geïnteresseerd zijn, is er een artikel beschikbaar van Gareth Dale. In de voetnoten van dit artikel wordt naar het stuk van Dale verwezen. 2Dale, ‘“Like wildfire?” The East German uprising.’

Op 15 juni 1953 voerde de regering een verhoging van de zogenaamde Arbeitsnorm in. Dit betekende dat arbeiders in een bepaalde tijd nog meer werk moesten verzetten. Als gevolg van deze verhoging legden de bouwvakkers bij het ziekenhuis in de wijk Friedichshain hun werk neer. Een dag later volgden de bouwvakkers van het grootschalige project aan de Stalinallee hun voorbeeld. Gezamenlijk trokken zij in een protestmars door Oost-Berlijn. Onderweg sloten steeds meer mensen zich bij hen aan, waardoor er uiteindelijk ongeveer 10.000 demonstranten opriepen tot het terugdraaien van de verhoging van de Arbeitsnorm en een prijsdaling voor levensmiddelen. 3Oliver Boyn, Das geteilte Berlin 1945 – 1990: der historische Reiseführer (1. Aufl; Berlin 2011) 49

Een dag later was het aantal demonstranten zelfs gestegen tot 25.000. Nu eisten zij ook het aftreden van de regering, vooral de gehate Walter Ulbricht, de secretaris-generaal van de SED, moest het ontgelden,  en riep men op tot vrije verkiezingen. De regering maakte zich toch zorgen, en vluchtte naar het Sovjet hoofdkwartier in Karlshorst. Op de beroemde Potsdamer Platz hadden  zich inmiddels 60.000 mensen verzameld en ook in de rest van de DDR gingen mensen de straat op.Al om tien uur in de ochtend waren de eerste Russische tanks in Berlijn opgesteld, in de loop van de dag zouden er zelfs rond de 600 tanks in de straten van Berlijn te zien zijn. Bovendien had de Sovjet-stadscommandant de noodtoestand uitgeroepen. Inmiddels waren er al honderdduizenden demonstranten op de been, zij stonden tegenover 20.000 sovjet-soldaten en nog eens 15.000 KVP’ers. Deze KVP’ers waren de zogenaamde “kasernierte Volkspolizisten”, de voorloper van het leger in de DDR. 4Ibidem.

De opstand verspreidde zich al snel naar de rest van de DDR. In ruim 700 plaatsen gingen de mensen de straat op, in veel steden werd de noodtoestand uitgeroepen. Het totaal aantal demonstranten lag boven de miljoen. Het epicentrum van de opstand lag echter nog altijd in Berlijn. Hier werd zelfs het partijkantoor van de SED belegerd. De sovjet-soldaten konden er echter voor zorgen dat het partijkantoor niet veroverd werd.

In totaal zou de opstand aan 55 mensen het leven kosten, de meeste doden vielen in Berlijn. Ongeveer 13.000 mensen werden gearresteerd. Een deel van die 13.000 stonden later in showprocessen terecht. Ze werden hierin tot lange straffen veroordeeld, een aantal kregen zelfs de doodstraf. 5Ibidem, 50.

De opstand was een pijnlijk punt voor de regering in de DDR. Tot aan het einde zou men volhouden dat de opstand een “contrarevolutionaire, fascistische staatgreep” geweest zou zijn, die door de geheime dienst in het westen gepland en uitgevoerd was. Het was zelfs zo dat men in 1989, vlak voor de val van de muur, al angstig sprak over een “tweede 17. Juni”.  West-Duitsland ging heel anders met de opstand op. Al op 22 juni 1953 werd de Charlottenburger Chausee, een belangrijke en grote straat in West-Berlijn die van de Brandenburger Tor naar het westen loopt, omgedoopt tot Straße des 17.Juni. Bovendien werd 17 juni tot nationale feestdag en later zelfs tot nationale gedenkdag uitgeroepen. 6Ibidem.

Bronnen   [ + ]

1. Gareth Dale, ‘“Like wildfire?” The East German uprising.’
2. Dale, ‘“Like wildfire?” The East German uprising.’
3. Oliver Boyn, Das geteilte Berlin 1945 – 1990: der historische Reiseführer (1. Aufl; Berlin 2011) 49
4. Ibidem.
5. Ibidem, 50.
6. Ibidem.

Dit vind je misschien ook leuk...